به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «صبح توس»؛ حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) از عالمان و محدثان برجسته شیعه و از یاران مورد اعتماد امام هادی (ع) است که در کنار جایگاه علمی، به تقوا، عبادت، زهد، امانتداری و پاکی نیز شناخته می‌شود. ماجرای عرضه اعتقادات ایشان نزد امام هادی (ع)، یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های معرفت و ولایت‌مداری آن حضرت به شمار می‌رود؛ موضوعی که در کنار شرایط سیاسی و اجتماعی دوران عباسیان، جایگاه علمی و معنوی، ارتباط با چهار امام معصوم، میراث حدیثی و سیره اجتماعی حضرت عبدالعظیم (ع)، ابعاد مختلف شخصیت این عالم بزرگ را نمایان می‌کند.
در همین راستا، خبرنگار «صبح توس» در گفتگویی تفصیلی با حجت‌الاسلام عبدالله توسلی، استاد حوزه علمیه امام جعفرصادق(ع) تایباد، به بررسی ابعاد مختلف زندگی، شخصیت علمی و معنوی، ارتباط با ائمه اطهار (ع)، شرایط سیاسی دوران زندگی و درس‌های سیره حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) برای جامعه امروز پرداخته است.
صبح توس: حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) چه جایگاه علمی و معنوی داشت و مهم‌ترین جلوه معرفت و ولایت‌مداری ایشان را در چه موضوعی می‌توان مشاهده کرد؟
توسلی: حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) از عالمان و محدثان برجسته شیعه و از یاران مورد اعتماد امام هادی (ع) بود که در کنار جایگاه علمی، به تقوا، عبادت، زهد، امانتداری و پاکی نیز شناخته می‌شد.
یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های معرفت و ولایت‌مداری حضرت عبدالعظیم (ع)، ماجرای عرضه اعتقادات او نزد امام هادی (ع) است؛ ایشان با وجود برخورداری از جایگاه علمی، نزد امام زمان خویش حاضر شد و از ایشان خواست عقاید خود را عرضه کند. ماجرای عرضه اعتقادات حضرت عبدالعظیم (ع) در «امالی» شیخ صدوق نقل شده است.
حضرت عبدالعظیم (ع) در این دیدار اعتقادات خود درباره توحید، نبوت، امامت، معاد و ولایت اهل‌بیت (ع) را بیان کرد. ایشان در بیان اعتقادات خود، خداوند را یگانه و منزّه از جسم، صورت، عرض و جوهر دانست و بر رسالت پیامبر اکرم (ص) و خاتمیت آن حضرت تأکید کرد.
حضرت عبدالعظیم (ع) سپس سلسله امامت را از امیرالمؤمنین علی (ع) تا امام هادی (ع)، امام حسن عسکری (ع) و حضرت ولی‌عصر (عج) بیان کرد و درباره معاد، ولایت اهل‌بیت (ع)، محبت و دشمنی در راه خدا و پیروی از امامان سخن گفت.
امام هادی (ع) پس از شنیدن این اعتقادات، آنها را دین خدا دانست و از حضرت عبدالعظیم (ع) خواست بر این عقاید ثابت‌قدم بماند؛ این ماجرا بیانگر عمق معرفت و پایبندی او به ولایت امام معصوم است.
حضرت عبدالعظیم (ع) با وجود دانش و منزلت علمی، خود را بی‌نیاز از امام نمی‌دانست و برای اطمینان از درستی باورهای خود آنها را نزد امام عرضه کرد؛ این رفتار نشان‌دهنده تواضع علمی و اهتمام او به صیانت از مبانی اعتقادی بود.
صبح توس: حضرت عبدالعظیم (ع) در چه شرایط سیاسی و اجتماعی زندگی می‌کرد و فشار حکومت عباسی چه تأثیری بر فعالیت‌های ایشان داشت؟
توسلی: ایشان در دوره حکومت عباسی زندگی می‌کرد؛ دورانی که به‌ویژه در زمان متوکل، فشار و محدودیت علیه خاندان اهل‌بیت (ع) و شیعیان افزایش یافته بود.
حضرت عبدالعظیم (ع) با خلفایی همچون هارون‌الرشید، مأمون، واثق، متوکل، منتصر و معتز هم‌عصر بود و بخش مهمی از زندگی او در شرایط فشار بر علویان و شیعیان سپری شد. در دوران متوکل، محدودیت‌های گسترده‌ای علیه علویان اعمال شد و در سال ۲۳۶ هجری قمری نیز حرم امام حسین (ع) تخریب و از زیارت آن حضرت جلوگیری شد.
امام هادی (ع) نیز در این دوره تحت فشار شدید حکومت قرار داشت و پس از فراخوانی از مدینه به سامرا، تحت مراقبت قرار گرفت. در چنین شرایطی، ارتباط مستقیم امام با شیعیان محدود بود و شبکه وکالت و افراد مورد اعتماد، نقش مهمی در ارتباط با پیروان اهل‌بیت (ع) داشتند.
حضرت عبدالعظیم (ع) نیز به دلیل فعالیت در مسیر نشر معارف اهل‌بیت (ع) با فشار و تهدید مواجه شد و در پی این شرایط راهی ری شد.
حضور حضرت عبدالعظیم (ع) در ری علاوه بر دور شدن از فشارهای سیاسی، زمینه ارتباط با شیعیان منطقه و نشر معارف اهل‌بیت (ع) را فراهم کرد و وی به یکی از چهره‌های مورد اعتماد و محل رجوع شیعیان در مسائل دینی تبدیل شد.
صبح توس: حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) با کدام یک از ائمه معصومین (ع) ارتباط داشت و مهم‌ترین ارتباط ایشان با کدام امام شکل گرفت؟
توسلی: حضرت عبدالعظیم (ع) با چهار امام معصوم هم‌عصر بود؛ در دوران امام موسی کاظم (ع) متولد شد، اما به دلیل سن کم امکان بهره‌مندی از محضر ایشان را نداشت و در ادامه از امام رضا (ع)، امام جواد (ع) و امام هادی (ع) بهره برد.
حضرت عبدالعظیم (ع) از امام رضا (ع) روایت نقل کرده و در شمار راویان و اصحاب ایشان قرار داشت و از امام جواد (ع) نیز بهره علمی برد و از ایشان روایت نقل کرد؛ اما مهم‌ترین ارتباط او با امام هادی (ع) شکل گرفت.
امام هادی (ع)، عبدالعظیم (ع) را «ولیّ ما» و از دوستان حقیقی خود معرفی کردند و مردم را برای پرسش‌های دینی به او ارجاع می‌دادند.
امام هادی (ع) در روایتی به ابوحَمّاد رازی فرمودند؛ که هرگاه در امر دین خود با مشکلی مواجه شدی، از عبدالعظیم بن عبدالله حسنی بپرس و سلام مرا به او برسان؛ این روایت جایگاه وی را برای پاسخ‌گویی به مسائل دینی نشان می‌دهد. حضرت عبدالعظیم (ع) در ری و نواحی آن، مورد اعتماد امام هادی (ع) و محل رجوع شیعیان بود.
صبح توس: درباره نسب، زمان تولد و زندگی حضرت عبدالعظیم (ع) چه اطلاعاتی وجود دارد؟
توسلی: عبدالعظیم‌بن‌عبدالله‌بن‌علی بن حسن بن زید، با چهار واسطه از نسل امام حسن مجتبی (ع) بود؛ پدرش عبدالله و مادرش فاطمه، دختر عقبه بن قیس، نام داشت. حضرت عبدالعظیم (ع) در چهارم ربیع‌الثانی سال ۱۷۳ هجری قمری در مدینه متولد شد و در پانزدهم شوال سال ۲۵۲ هجری قمری در ری از دنیا رفت و ۷۹ سال عمر کرد. کنیه ایشان ابوالقاسم و ابوالفتح ذکر شده است.
صبح توس: جایگاه علمی حضرت عبدالعظیم (ع) در میان محدثان شیعه چگونه بود و چه نقشی در انتقال معارف اهل‌بیت (ع) داشت؟
توسلی: حضرت عبدالعظیم (ع) از محدثان و راویان برجسته شیعه بود و در حفظ و انتقال معارف اهل‌بیت (ع) نقش داشت و روایات او در منابع حدیثی شیعه از جمله اصول کافی، من لا یحضره الفقیه و کامل‌الزیارات نقل شده است.
جایگاه حضرت عبدالعظیم (ع) تنها به نقل حدیث محدود نبود و در حوزه‌های اعتقادی و دینی نیز صاحب جایگاه بود؛ ماجرای عرضه اعتقادات نزد امام هادی (ع) نیز بیانگر همین عمق علمی و اعتقادی است.
صبح توس: حضرت عبدالعظیم (ع) چه میراث علمی و آثاری از خود برجای گذاشت؟
توسلی: از ایشان روایات متعددی در منابع حدیثی شیعه نقل شده و آثاری نیز به وی نسبت داده شده است که از جمله آنها می‌توان به «خطبة امیرالمؤمنین (ع)» و «یوم و لیله» اشاره کرد.
درباره «خطبة امیرالمؤمنین (ع)» نقل شده است که این اثر پیش از تدوین نهج‌البلاغه وجود داشته و از منابع مورد استفاده سید رضی در گردآوری نهج‌البلاغه بوده است؛ همچنین «یوم و لیله» درباره اعمال و وظایف مستحب روزها و شب‌ها دانسته شده است.
در برخی گزارش‌ها، شمار روایات حضرت عبدالعظیم (ع) با سند صحیح بیش از ۱۲۰ روایت ذکر شده و بخشی از روایات ایشان در منابع حدیثی معتبر شیعه آمده است؛ این مجموعه روایات، نقش او را در انتقال معارف اهل‌بیت (ع) نشان می‌دهد.
حضرت عبدالعظیم (ع) در کنار فعالیت علمی، به عبادت، زهد، تقوا، امانتداری و پاکی نیز شناخته می‌شد و پیوند دانش دینی با عمل، از ویژگی‌های برجسته شخصیت او بود.
از مهم‌ترین جلوه‌های جایگاه معنوی حضرت عبدالعظیم (ع)، روایتی از امام هادی (ع) درباره زیارت قبر ایشان است؛ آن حضرت به مردی از اهل ری فرمود اگر قبر عبدالعظیم حسنی (ع) را در ری زیارت کند، مانند آن است که قبر امام حسین (ع) را زیارت کرده باشد. این تعبیر، جایگاه معنوی حضرت عبدالعظیم (ع) را نزد امام هادی (ع) نشان می‌دهد. شخصیت حضرت عبدالعظیم (ع) نشان می‌دهد که علم و معرفت در مکتب اهل‌بیت (ع) زمانی به جایگاه واقعی خود می‌رسد که با تقوا، عمل، ولایت‌مداری و استقامت همراه باشد.
صبح توس: از سیره حضرت عبدالعظیم (ع) در عرصه مبارزه با ظلم و استکبار چه درس‌هایی می‌توان برای جامعه امروز گرفت؟
توسلی: حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) الگویی از مبارزه هوشمندانه با ظلم و تبعیت از ولایت بود و سیره آن حضرت نشان می‌دهد که فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی باید در چارچوب ولایت و بر پایه معرفت و روشنگری دنبال شود.
خاندان حضرت عبدالعظیم (ع) نیز سابقه مبارزه با حکومت عباسی داشتند؛ پدر ایشان در زندان از دنیا رفت و جد وی نیز مدتی در حبس بود. خود حضرت عبدالعظیم (ع) نیز سال‌ها تحت تعقیب حکومت عباسی قرار داشت و در نهایت به ری هجرت کرد و فعالیت خود را در مسیر تبیین معارف اهل‌بیت (ع) ادامه داد.
یکی از نکات مهم در سیره حضرت عبدالعظیم (ع)، تبعیت از امام هادی (ع) در فعالیت‌های دینی و اجتماعی بود و هجرت به ری نیز در چارچوب ارتباط و مأموریتی که از سوی امام داشت، انجام گرفت. از سیره حضرت عبدالعظیم (ع) می‌توان دریافت که مقابله با استکبار تنها به رویارویی مستقیم محدود نمی‌شود، بلکه جهاد تبیینی، حفظ مبانی اعتقادی و تقویت جبهه فرهنگی نیز از الزامات این مسیر است.
حضرت عبدالعظیم (ع) با بهره‌گیری از دانش و جایگاه علمی خود در مسیر تبیین معارف اهل‌بیت (ع) فعالیت کرد و امروز نیز مقابله با استکبار و به‌ویژه آمریکا، نیازمند روشنگری درباره سیاست‌ها و عملکرد آن و تبیین مبانی مقاومت است.
مقاومت در برابر فشارهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی و تقویت توانمندی‌های جامعه، از دیگر درس‌هایی است که می‌توان از سیره حضرت عبدالعظیم (ع) برداشت کرد؛ مقابله با سلطه‌طلبی نیازمند جامعه‌ای آگاه، مقاوم و برخوردار از توانایی‌های علمی، فرهنگی و اقتصادی است.
وحدت و اتحاد ملی نیز در کنار ولایت‌مداری و استکبارستیزی، از عوامل مهم ایستادگی در برابر سلطه‌طلبی است و جامعه‌ای که بر پایه ایمان، انسجام و تبعیت از ولایت حرکت کند، توان بیشتری برای مقابله با فشارها و حفظ استقلال خود خواهد داشت.
صبح توس: مهم‌ترین درس زندگی حضرت عبدالعظیم(ع) برای نسل امروز چیست؟
توسلی: شناخت حضرت عبدالعظیم (ع) نباید تنها به شناخت یک شخصیت تاریخی یا یک عالم از خاندان امام حسن مجتبی (ع) محدود شود، بلکه ابعاد علمی، معرفتی، اخلاقی و ولایت‌مدارانه زندگی او باید برای جامعه امروز مورد توجه قرار گیرد.
نسل جوان می‌تواند از حضرت عبدالعظیم (ع) بیاموزد که علم و معرفت باید با ایمان، ولایت‌مداری، عمل و استقامت همراه باشد؛ همان‌گونه که آن حضرت در دوران فشار و محدودیت، مسیر اعتقادی خود را حفظ کرد و برای نشر معارف اهل‌بیت (ع) ثابت‌قدم ماند.
یکی از مهم‌ترین درس‌های زندگی حضرت عبدالعظیم (ع) برای جامعه امروز، حرکت بر پایه معرفت و تحقیق، پایبندی به ولایت و ایستادگی در مسیر اعتقادی است؛ الگویی که می‌تواند برای نسل جوان و همه کسانی که به دنبال شناخت درست از مکتب اهل‌بیت (ع) هستند، راهگشا باشد.
انتهای خبر/