به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «صبح‌ توس»؛ تقابل ایران و آمریکا، تنها به اختلافات سیاسی و پرونده هسته‌ای محدود نمی‌شود و بررسی اهداف راهبردی واشنگتن در منطقه، جایگاه ژئوپلیتیکی ایران و ضرورت حفظ تمامیت ارضی کشور، ابعاد دیگری از این مناقشه را آشکار می‌کند. در شرایطی که تحولات منطقه‌ای و مواضع برخی جریان‌های خارجی درباره آینده ایران مورد توجه قرار گرفته است، شناخت اهداف قدرت‌های فرامنطقه‌ای و تقویت همبستگی ملی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در همین خصوص، با حجت‌الاسلام فرهاد فتحی، کارشناس مسائل سیاسی، درباره اهداف آمریکا از تقابل با ایران، احتمال تجزیه کشور، تجربه حضور واشنگتن در کشورهای منطقه و ضرورت وحدت ملی گفتگو کردیم. شرح این گفتگو را در ادامه می‌خوانید:

وحدت ملی؛ نقطه اشتراک جریان‌های مختلف در دفاع از ایران

صبح‌ توس: چرا دفاع از کشور باید نقطه اشتراک جریان‌های مختلف باشد؟

فتحی: جامعه ایران از گروه‌ها، اقوام و جریان‌های سیاسی و اجتماعی مختلف تشکیل شده و طبیعی است که افراد درباره مسائل گوناگون دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشند. در کشوری با جمعیت نزدیک به ۹۰ میلیون نفر، نمی‌توان انتظار داشت همه مردم در موضوعات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی یکسان فکر کنند. ممکن است افراد نسبت به برخی سیاست‌ها و عملکردها انتقاد داشته باشند، اما این اختلاف‌ها نباید مسئله مهم‌تری مانند حفظ ایران و تمامیت ارضی کشور را تحت‌الشعاع قرار دهد.

دفاع از سرزمین، موضوعی فراتر از اختلاف‌های سیاسی و جناحی است. ایران متعلق به همه ایرانیان است و هر فردی با هر سلیقه و گرایش سیاسی، در حفظ استقلال و یکپارچگی آن ذی‌نفع است. هنگامی که تهدیدی متوجه اصل کشور می‌شود، نباید مسئله را صرفاً در چارچوب موافقت یا مخالفت با یک جریان سیاسی بررسی کرد.

حضور مردم در اجتماعات و گردهمایی‌های شبانه را نیز باید از همین منظر ارزیابی کرد. این حضور نشان‌دهنده احساس مسئولیت بخش‌هایی از جامعه در قبال دفاع از کشور است. نیروهای مسلح، از جمله سپاه، بسیج و ارتش نیز در کنار مردم، وظیفه دفاع از سرزمین را بر عهده دارند.

اختلاف‌نظرهای داخلی می‌تواند در جای خود باقی بماند، اما در برابر تهدید خارجی باید بر اشتراکات تأکید کرد. حفظ امنیت، استقلال و تمامیت ارضی ایران، متعلق به یک جناح یا گروه خاص نیست و همه جریان‌ها باید نسبت به آن احساس مسئولیت داشته باشند.

هدف آمریکا؛ فراتر از تغییر ساختار سیاسی ایران

صبح‌ توس: چرا تقابل آمریکا با ایران را فراتر از تغییر حکومت می‌دانید؟

فتحی: برای شناخت تقابل ایران و آمریکا باید فراتر از برداشت‌های رایج حرکت کرد. گاهی این‌گونه تحلیل می‌شود که آمریکا صرفاً با جمهوری اسلامی و ساختار سیاسی آن مسئله دارد و با تغییر این ساختار، اختلاف‌ها نیز پایان می‌یابد؛ اما به اعتقاد من، چنین برداشتی همه ابعاد تقابل را توضیح نمی‌دهد.

در بررسی اهداف آمریکا باید به مسئله تمامیت ارضی ایران نیز توجه کرد. موضوع فقط این نیست که چه فرد یا جریانی قدرت سیاسی را در اختیار داشته باشد؛ بلکه باید بررسی کرد آیا برخی جریان‌ها و سیاست‌گذاران خارجی اساساً با وجود یک ایران قدرتمند، مستقل و یکپارچه در منطقه موافق هستند یا خیر.

در این زمینه، باید برخی مواضع مطرح‌شده از سوی مقام‌های آمریکایی و همچنین اظهارنظرهای منتشرشده در رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور را بررسی کرد. برای نمونه، در سخنان دونالد ترامپ درباره تمدن ایران و کوچک‌شدن این کشور، عباراتی مطرح شده که از نگاه من قابل تأمل است. همچنین محمد منظرپور که سابقه فعالیت رسانه‌ای در شبکه‌هایی مانند بی‌بی‌سی و صدای آمریکا را داشته، درباره موضوع تجزیه ایران اظهارنظرهایی مطرح کرده است.

این موارد به‌تنهایی اثبات‌کننده وجود یک طرح قطعی برای تجزیه ایران نیست، اما ضرورت بررسی جدی‌تر این موضوع را نشان می‌دهد. نباید تصور کنیم تقابل خارجی صرفاً به اختلاف با یک دولت یا ساختار سیاسی محدود می‌شود؛ ممکن است هدف برخی سیاست‌ها، تضعیف ظرفیت‌های ملی و کاهش قدرت منطقه‌ای ایران باشد.

باید میان مخالفت با یک نظام سیاسی و مخالفت با موجودیت یک کشور تفاوت قائل شد. حفظ سرزمین و جلوگیری از هر اقدامی که استقلال و یکپارچگی ایران را تهدید کند، موضوعی است که باید برای همه ایرانیان اهمیت داشته باشد.

موقعیت ژئوپلیتیکی ایران؛ مانعی در برابر برخی طرح‌های منطقه‌ای

صبح‌ توس: جایگاه ایران چه ارتباطی با اهداف آمریکا و اسرائیل دارد؟

فتحی: ایران از نظر جغرافیایی و ژئوپلیتیکی در موقعیتی قرار دارد که نمی‌توان نقش آن را در معادلات غرب آسیا نادیده گرفت. وسعت سرزمینی، ظرفیت‌های انسانی، منابع و موقعیت منطقه‌ای، ایران را به یکی از بازیگران مهم منطقه تبدیل کرده است. به همین دلیل، تحولات داخلی ایران می‌تواند بر معادلات پیرامونی نیز اثر بگذارد.

در تحلیل سیاست‌های منطقه‌ای آمریکا و اسرائیل باید به اهداف و طرح‌هایی توجه کرد که برای آینده غرب آسیا دنبال می‌شود. اسرائیل در پی تثبیت موقعیت و گسترش نفوذ خود در منطقه است و از نگاه من، وجود یک ایران قدرتمند می‌تواند با برخی از اهداف منطقه‌ای آن در تعارض قرار گیرد.

ایران به دلیل وسعت، ظرفیت‌های ملی و جایگاه جغرافیایی خود، نمی‌تواند از معادلات منطقه‌ای جدا باشد. اگر این کشور ضعیف و چندپاره شود، طبیعتاً توان اثرگذاری آن در منطقه کاهش پیدا می‌کند؛ در مقابل، ایران یکپارچه و برخوردار از قدرت ملی می‌تواند در برابر برخی طرح‌های منطقه‌ای نقش بازدارنده داشته باشد.

البته تحلیل اهداف و برنامه‌های قدرت‌های خارجی باید بر پایه بررسی شواهد و مواضع آن‌ها صورت گیرد. نکته مهم این است که مردم و مسئولان، تمامیت ارضی را صرفاً موضوعی داخلی و تاریخی ندانند؛ زیرا این مسئله با جایگاه و آینده ایران در منطقه نیز ارتباط دارد.

یکپارچگی سرزمینی؛ پشتوانه استقلال و قدرت ملی

صبح‌ توس: مقایسه کشورهای کوچک با ایران چه نکته‌ای درباره اهمیت یکپارچگی سرزمینی دارد؟

فتحی: هنگام بررسی مسئله تجزیه کشورها باید به پیامدهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی آن نیز توجه کنیم. در اروپا کشورهایی وجود دارند که از نظر جمعیت و وسعت، بسیار کوچک‌تر از ایران هستند و برخی از آن‌ها جمعیتی در حدود دو تا پنج میلیون نفر دارند. البته کوچک بودن یک کشور لزوماً به معنای ناتوانی یا وابستگی کامل آن نیست، اما وسعت سرزمینی، جمعیت، منابع و ظرفیت‌های اقتصادی می‌تواند بر قدرت چانه‌زنی و میزان اثرگذاری کشورها تأثیر بگذارد.

هرچه ظرفیت‌های ملی یک کشور محدودتر باشد، ممکن است در برخی عرصه‌ها برای تأمین نیازها یا حفظ امنیت خود به همکاری و حمایت دیگران وابسته‌تر شود. از این منظر، تجزیه یک کشور بزرگ می‌تواند ظرفیت‌های آن را پراکنده و قدرت تصمیم‌گیری و اثرگذاری آن را کاهش دهد.

اگر یک سرزمین به واحدهای سیاسی کوچک‌تر تقسیم شود، هرکدام از این واحدها باید به‌تنهایی مسائل امنیتی، اقتصادی و سیاسی خود را مدیریت کنند. چنین وضعیتی ممکن است زمینه نفوذ قدرت‌های خارجی را افزایش دهد.

در تحلیل سیاست‌های آمریکا نسبت به کشورهای مختلف نیز باید میزان استقلال و توان تصمیم‌گیری آن‌ها را بررسی کرد. البته شرایط تاریخی و سیاسی کشورهای کوچک با یکدیگر متفاوت است و نمی‌توان درباره همه آن‌ها حکم یکسانی صادر کرد. بحث اصلی این است که یکپارچگی سرزمینی و برخورداری از ظرفیت‌های ملی، در حفظ استقلال و قدرت کشور اهمیت دارد.

ایران با وسعت، جمعیت و منابع خود ظرفیت‌های قابل توجهی دارد. حفظ این ظرفیت‌ها نیازمند صیانت از وحدت سرزمینی است؛ بنابراین، موضوع تجزیه ایران نباید به بحثی حاشیه‌ای تبدیل شود.

تقابل ایران و آمریکا؛ فراتر از پرونده هسته‌ای

صبح‌ توس: چرا توافق هسته‌ای را برای پایان اختلافات با آمریکا کافی نمی‌دانید؟

فتحی: یکی از برداشت‌هایی که درباره روابط ایران و آمریکا مطرح می‌شود، این است که اگر مسئله هسته‌ای حل شود و ایران در این زمینه به توافق برسد، دلیلی برای ادامه تقابل باقی نمی‌ماند. من این تحلیل را کامل نمی‌دانم؛ زیرا اختلاف میان دو کشور را نمی‌توان فقط به موضوع هسته‌ای محدود کرد.

پرونده هسته‌ای یکی از موضوعات اختلافی ایران و آمریکا است، اما تمام مسئله نیست. اگر ریشه تقابل را صرفاً در این پرونده جست‌وجو کنیم، ممکن است از سایر ابعاد سیاسی، امنیتی و منطقه‌ای آن غفلت شود. همان‌طور که در موضوع تمامیت ارضی و جایگاه منطقه‌ای ایران اشاره کردم، باید مجموعه اهداف و سیاست‌های طرف مقابل را بررسی کرد.

از سوی دیگر، نباید مذاکره را در نقطه مقابل دفاع و آمادگی نظامی قرار داد. گاهی این دو موضوع به‌گونه‌ای مطرح می‌شوند که گویا کشور باید میان مذاکره و دفاع یکی را انتخاب کند؛ درحالی‌که چنین دوگانه‌ای درست نیست. مذاکره ابزاری در سیاست خارجی است و آمادگی دفاعی نیز ضرورتی برای حفظ امنیت و منافع ملی محسوب می‌شود.

در سخنان رهبر شهید نیز بر نادرست بودن دوگانه‌سازی میان مذاکره و جنگ تأکید شده بود. کشوری که از توان دفاعی برخوردار باشد، می‌تواند با قدرت بیشتری از منافع خود دفاع کند و در عرصه دیپلماسی نیز با اتکای بیشتری وارد مذاکره شود.

بنابراین، اصل مذاکره را نمی‌توان نفی کرد، اما نباید همه مسائل کشور را به نتیجه یک مذاکره یا توافق محدود ساخت. باید هم‌زمان ظرفیت‌های دیپلماتیک و دفاعی کشور تقویت شود و در ارزیابی طرف مقابل نیز تنها به یک موضوع خاص بسنده نکنیم.

تجربه سوریه، عراق و افغانستان؛ ضرورت بازخوانی رفتار آمریکا

صبح‌ توس: تحولات این سه کشور چه تصویری از سیاست آمریکا ارائه می‌دهد؟

فتحی: برای شناخت سیاست خارجی آمریکا، بررسی عملکرد این کشور در منطقه ضروری است. نمی‌توان درباره اهداف واشنگتن فقط بر اساس اظهارات رسمی یا مذاکرات سیاسی قضاوت کرد؛ بلکه باید رفتار آن را در کشورهای مختلف نیز مورد توجه قرار داد. سوریه، عراق و افغانستان سه نمونه مهم برای بررسی این موضوع هستند.

در سوریه، تحولات سیاسی و تغییرات پس از سقوط دولت بشار اسد، شرایط تازه‌ای در این کشور ایجاد کرد. در همین دوره، حملات اسرائیل به بخش‌هایی از سوریه نیز ادامه یافت. این تحولات نشان می‌دهد تغییرات سیاسی در یک کشور لزوماً به معنای پایان تهدیدهای خارجی یا برقراری ثبات و امنیت نیست. باید بررسی کرد پس از تغییر ساختار سیاسی، چه نیروهایی از شرایط جدید بهره‌مند می‌شوند و چه تحولاتی در موازنه قدرت منطقه‌ای رخ می‌دهد.

در عراق نیز منابع اقتصادی و نفتی اهمیت زیادی دارد. این کشور از منابع نفتی برخوردار است، اما مدیریت درآمدها و سازوکارهای مالی آن همواره در تحلیل روابط عراق و آمریکا مورد توجه قرار گرفته است. از نگاه من، نقش آمریکا در سازوکارهای مرتبط با منابع مالی عراق یکی از موضوعاتی است که باید بررسی شود؛ زیرا استقلال سیاسی بدون توجه به استقلال اقتصادی و مالی کامل نخواهد بود.

افغانستان نیز تجربه دیگری از حضور آمریکا در منطقه است. تصاویر خروج نیروهای آمریکایی از فرودگاه کابل برای بسیاری از مردم جهان قابل توجه بود. این رویداد نشان داد حضور طولانی‌مدت نظامی آمریکا در یک کشور، الزاماً به معنای ایجاد ثبات پایدار یا تضمین آینده سیاسی آن نیست.

البته شرایط سوریه، عراق و افغانستان یکسان نیست و نمی‌توان همه تحولات این کشورها را با یک الگو توضیح داد. هرکدام تاریخ، ساختار سیاسی و شرایط اجتماعی متفاوتی دارند؛ اما بررسی این تجربه‌ها می‌تواند به شناخت بهتر سیاست‌های آمریکا کمک کند.

کشورهای منطقه باید در ارزیابی روابط خود با قدرت‌های خارجی، به عملکرد گذشته آن‌ها توجه داشته باشند و صرفاً به وعده‌ها و مواضع اعلامی اکتفا نکنند. تجربه این کشورها نشان می‌دهد حفظ استقلال و توان تصمیم‌گیری ملی، از موضوعات اساسی در تأمین امنیت و آینده هر کشور است.

دفاع از ایران؛ ضرورت عبور از اختلافات داخلی

صبح‌ توس: پیام شما به مردم و جریان‌های سیاسی کشور چیست؟

فتحی: مهم‌ترین نکته این است که همه باید میان اختلاف‌های داخلی و مسئله دفاع از ایران تفاوت قائل شویم. ممکن است مردم درباره عملکرد دولت‌ها، مسئولان، جریان‌های سیاسی یا مسائل اجتماعی و اقتصادی دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشند. این اختلاف‌نظرها در یک جامعه وجود دارد و نمی‌توان انتظار داشت همه افراد در همه موضوعات یکسان فکر کنند.

اما زمانی که اصل کشور و تمامیت ارضی آن در معرض تهدید قرار می‌گیرد، باید بر اشتراکات تأکید کرد. ایران متعلق به همه مردم است؛ نه یک جریان سیاسی، نه یک گروه و نه یک سلیقه خاص؛ بنابراین، دفاع از آن نیز وظیفه‌ای عمومی است و همه گروه‌ها باید در این زمینه احساس مسئولیت کنند.

نباید تصور کنیم تهدیدهای خارجی صرفاً متوجه یک دولت یا ساختار سیاسی است. اگر تمامیت ارضی ایران آسیب ببیند، پیامدهای آن متوجه همه مردم خواهد شد. حتی کسانی که با برخی سیاست‌های داخلی مخالف هستند نیز باید بدانند حفظ ایران و استقلال کشور، موضوعی جدا از اختلاف‌های سیاسی است.

حضور مردم در اجتماعات و نقش نیروهای مسلح در دفاع از کشور، هرکدام بخشی از ظرفیت ملی ایران را تشکیل می‌دهد. این ظرفیت زمانی اثرگذاری بیشتری خواهد داشت که با همبستگی و درک مشترک از منافع ملی همراه باشد.

نقد و مطالبه‌گری می‌تواند در جای خود ادامه داشته باشد، اما در برابر تهدید خارجی، حفظ وحدت و انسجام ملی ضرورت دارد. همه جریان‌ها و گروه‌ها باید بر این اصل تأکید کنند که ایران باید مستقل، یکپارچه و برخوردار از قدرت دفاع از سرزمین خود باقی بماند.

در نهایت، دفاع از ایران به یک جریان یا گروه محدود نیست. هر ایرانی، با هر دیدگاه و سلیقه‌ای، در حفظ آینده این سرزمین سهم دارد. شناخت اهداف قدرت‌های خارجی، توجه به تجربه کشورهای منطقه و تقویت همبستگی ملی می‌تواند در مواجهه با تهدیدها نقش مؤثری داشته باشد.

انتهای خبر/