به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «صبح توس»، باز شدن پای مواد مخدر و روان‌گردان‌ها به چرخه توزیع در برخی واحدهای صنفی و محلات، زنگ خطری جدی را برای متولیان امر به صدا درآورده است. پدیده‌ای که تا پیش از این بیشتر در حاشیه‌ها رصد می‌شد، اکنون با نفوذ به فضای مجازی و حریم مدارس، ابعاد تازه‌ای به خود گرفته و خانواده‌ها و دستگاه‌های امنیتی و انتظامی را با چالش‌های پیچیده‌ای روبه‌رو کرده است؛ وضعیتی که ضرورت واکاوی بدون تعارف ابعاد آن و بازخوانی وظایف دستگاه‌های متولی را دوچندان می‌کند.
پایگاه خبری تحلیلی «صبح توس» برای بررسی دقیق این معضل، میزگردی تخصصی با حضور چهار تن از مسئولان ارشد استان برگزار کرده است. در این نشست، سید حسین حسینی، مسئول مبارزه با مواد مخدر خراسان رضوی، با ارائه آمارهایی از میزان درگیری دانش‌آموزان در مدارس و تأخیر خانواده‌ها در تشخیص اعتیاد، از کم‌توجهی سازمان‌ها به مقوله پیشگیری و چالش‌های فراروی درمان سخن به میان آورد.
در ادامه این میزگرد، محمد شریف، مسئول سازمان بسیج اصناف سپاه امام رضا (ع)، ریشه‌های ساختاری تقاضا در بازار و چالش‌های قانونی در برخورد با واحدهای صنفی متخلف را تشریح کرد. همچنین فیروزی، معاون اجتماعی سپاه امام رضا (ع)، با اشاره به نقش جنگ شناختی، تبلیغات سوء رسانه‌ای و ترویج مصرف مواد صنعتی، بر ضرورت پر کردن حلقه مفقوده آگاه‌سازی جامعه و تقویت عزت‌نفس جوانان تأکید ورزید.
بخش پایانی این نشست نیز به زوایای پنهان بازار سیاه دیجیتال اختصاص یافت؛ جایی که عبدالله امینی‌فر، مسئول مرکز فضای مجازی سپاه امام رضا (ع)، از شناسایی هزاران صفحه فعال فروش مواد در اینستاگرام و کانال‌های تلگرامی با استفاده از شماره‌های مجازی و رمزارزها پرده برداشت و بر لزوم حساس‌سازی خانواده‌ها تأکید کرد. مشروح این میزگرد تخصصی، ابعاد پیدا و پنهان این معضل و راهکارهای دستگاه‌های متولی را پیش روی مخاطبان قرار می‌دهد.
تقابل بازرسی صنفی با شگردهای پنهان سوداگران
صبح توس: با وجود تداوم چرخه عرضه و تقاضا و شیوع توزیع موادی چون گل در سطح خرده‌فروشی‌ها، اصناف و معابر شهری، دستگاه‌های نظارتی و مقابله‌ای با چه موانع ساختاری، صنفی و خلأهای قانونی در برخورد قاطع با متخلفان مواجه هستند؟
شریف: بحث مواد مخدر ریشه‌ای است و به عرضه و تقاضا برمی‌گردد؛ تا زمانی که تقاضا وجود داشته باشد، عرضه نیز شکل می‌گیرد. همان‌طور که اگر سوپرمارکتی جمع شود، از راه‌های دیگر مانند شبکه‌ها درخواست‌ها پیگیری می‌شود، اما مظاهر آن نباید به‌صورت علنی در جامعه وجود داشته باشد.
در صورت دریافت گزارش‌های مستند از تخلف واحدهای صنفی، نهادهای مسئول به صورت ضربتی وارد عمل می‌شوند. بازرسی اتاق اصناف، سازمان صمت و بسیج اصناف در این زمینه مسئولیت دارند و با ایجاد اشراف اطلاعاتی، به تخلفات رسیدگی می‌کنند.
از شهروندان و فعالان این حوزه درخواست می‌شود در صورت مشاهده تخلف، موارد را به سرعت از طریق سامانه ۱۳۵ مربوط به اداره صمت گزارش کنند تا با متخلفان برخورد شود و مظاهر این معضل در جامعه جمع‌آوری گردد؛ به‌ویژه که شهر مشهد در بحث نظارت و بازرسی حساسیت ویژه‌ای دارد.
ریشه‌کنی این معضل نیازمند اقدامات اساسی فرهنگی و آموزشی است تا دانش‌آموزان به سمت این مسیر هدایت نشوند و از شکل‌گیری اعتیاد جلوگیری به عمل آید.
شبکه اطلاعاتی مردمی و نهادهای نظارتی روزانه با اماکن، نیروی انتظامی و بازرسی اتاق اصناف در ارتباط هستند و گزارش‌ها را بررسی می‌کنند. تمامی این گزارش‌ها به پلمب منجر نمی‌شود و گاهی به اخذ تذکر کتبی و تعهد می‌انجامد، اما برخی موارد نیز پلمب می‌شوند؛ به طوری که همین دیروز هشت کافه به دلیل گران‌فروشی و تخلفات دیگر نظیر سرو مشروبات الکلی در طرقبه و شاندیز پلمب شد. واحدهای عطاری و گیاهان دارویی نیز در مناطق مختلفی مانند شهرک شهید رجایی تحت نظارت قرار دارند، اما تا زمانی که تقاضا وجود داشته باشد، عرضه به شکلی خود را نشان می‌دهد و ضرورت دارد از گرایش افراد به این مسیر جلوگیری شود.
اقدامات نظارتی به صورت مشترک انجام می‌شود و اگر گزارش مستندی از تخلف مغازه‌ها برسد پیگیری خواهد شد، هرچند عمده گزارش‌های دریافتی مربوط به گران‌فروشی است.
نهادهای نظارتی و مردمی نباید جایگزین سازمان‌هایی شوند که وظیفه اصلی‌شان رسیدگی به این امور است، چرا که دخالت مستقیم در تمام مغازه‌ها باعث بازماندن از وظایف اصلی خواهد شد. در حال حاضر، تمرکز بسیج اصناف بر پیگیری احتکار، کمبود کالا و مطالبه‌گری از مسئولان برای جلوگیری از کم‌کاری در معیشت مردم است. در همین راستا، روز گذشته جلسه‌ای برای واردات لاستیک از چین برگزار شد، زیرا قیمت بالای لاستیک‌های سنگین بر معیشت و حمل‌ونقل تأثیر می‌گذارد. همچنین موضوعاتی مانند قاچاق آرد و کیفیت نان از موارد مهمی است که پیگیری می‌شود و در کنار آن، مواردی مانند تخلفات مرتبط با مواد مخدر نیز از طریق اتاق اصناف رصد و دنبال می‌گردد.
دست‌های بسته پلیس در برابر ماشروم و کیمیکال
حسینی: بحث مبارزه با مواد مخدر چندوجهی و بسیار پیچیده است؛ به‌طوری‌که برخی مباحث از عهده یک سازمان و ارگان خارج است و عوامل اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی در آن تأثیر دارند. در این حوزه، دو کفه عرضه و تقاضا وجود دارد که کاملاً به یکدیگر وابسته‌اند. کفه عرضه شامل قاچاقچیانی است که مواد مخدر را از مرزها وارد شهرها کرده و از طریق خرده‌فروشان توزیع می‌کنند، و کفه تقاضا شامل معتادان و متقاضیان تهیه آن است.
از ابتدای انقلاب توجه زیادی به کفه عرضه و مبارزه و مجازات‌های شدید شد، اما آن‌طور که باید جواب نداد و متوقف نشد. پس از دوره‌ای نیز این نگاه مطرح شد که اعتیاد یک بیماری است و نباید کاری به آن داشت، که آن هم پاسخگو نبود. از سال ۱۳۹۶ موضوع اجتماعی شدن مبارزه با مواد مخدر مطرح شد که بر اساس آن، اعتیاد مشکلی برخاسته از اجتماع است و خود جامعه باید برای درمان و رسیدگی به آن پای کار بیاید؛ مشابه قضیه کرونا که با دغدغه و مشارکت همگانی مردم مدیریت شد، با این حال، در بحث مواد مخدر مردم دغدغه و اطلاعات کافی ندارند و حتی افرادی که شغلشان با این حوزه مرتبط است، اطلاعات زیادی ندارند.
از سویی توزیع مواد مخدر حاشیه سود مالی بالایی دارد و همیشه کسانی هستند که وسوسه شوند؛ بنابراین صرف مقابله با کفه عرضه پاسخگو نیست. در کفه تقاضا هدف کاهش تعداد معتادان است، زیرا وقتی تعداد معتادان و مشتریان کم شود، بازار عرضه خودبه‌خود متوقف و ریشه‌کن می‌شود؛ چرا که این کار ماهیتی کاملاً اقتصادی دارد.
پیشگیری از اعتیاد نیازمند پای کار آمدن تمام ارگان‌هاست و بیش از ۱۰ تا ۱۴ دستگاه و نهاد مانند پلیس، سپاه، بهزیستی، قوه قضاییه، دانشگاه و صداوسیما در ستاد مبارزه با مواد مخدر عضو هستند که باید نقش خود را ایفا کنند. در حالی که صداوسیما و سایر نهادها در زمینه پیشگیری ضعیف عمل کرده‌اند، برنامه‌ریزی‌های خوبی در شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر در حال پیگیری است.
پلیس در سه سطح با مواد مخدر مقابله می‌کند؛ سطح اول در مرزهاست که پلیس مرزبانی با جلوگیری از ورود قاچاقچیان، شهدای زیادی را تقدیم کرده است. سطح دوم در مسیرها و جاده‌ها توسط پلیس مبارزه با مواد مخدر استان‌ها و از طریق ایست و بازرسی‌ها انجام می‌شود و سطح سوم در شهرها با خرده‌فروشان است که توسط پلیس مبارزه با مواد مخدر شهرستان‌ها و کلانتری‌ها پیگیری می‌شود.
برای برآورد عملکرد پلیس می‌توان به دو شاخص اشاره کرد؛ نخست قیمت مواد است که به دلیل ریسک بالای عبور از مرز و وجود ایست و بازرسی‌ها، با فاصله گرفتن از مرز به‌شدت افزایش می‌یابد. شاخص دوم حضور بخش بزرگی از قاچاقچیان و توزیع‌کنندگان مواد مخدر در زندان‌هاست که نشان‌دهنده نهایت توان پلیس در مقابله با این معضل با وجود تمام محدودیت‌هاست.
با این وجود، خلأهای حقوقی و قضایی وجود دارد؛ از جمله فروشندگانی که روزانه به ده‌ها معتاد مواد می‌فروشند اما هنگام دستگیری به دلیل شیوه‌های خاص پنهان‌سازی، مواد کمی همراه دارند. قانون بر اساس وزن مواد کشف‌شده حکم صادر می‌کند و به حجم واقعی فعالیت فرد توجهی ندارد؛ به همین دلیل پس از دستگیری با مجازات‌های سبک مواجه شده و به دلیل این خلأها به سرعت آزاد می‌شوند و دوباره به محل کار خود برمی‌گردند که این موضوع نارضایتی شهروندان را به دنبال دارد.
قوانین در برخی حوزه‌ها نیاز به تشدید دارند؛ هرچند حقوقدانان ممکن است نظر دیگری داشته باشند، اما اگر مبارزه با مواد مخدر دغدغه اصلی مردم است، قوانین مربوط به آن باید سخت‌گیرانه‌تر شود. در مقایسه با کشورهای همسایه مانند ترکمنستان که مجازات‌های سنگینی مانند حبس‌های طولانی‌مدت و مصادره کامل خودروی حامل مواد (حتی برای مقادیر مانند ۱۰۰ گرم تریاک) اعمال می‌کنند، در کشور ما برای مقادیر بالاتر مانند نیم‌کیلو تریاک، مجازات‌ها اغلب به جریمه یا حبس‌های چندماهه محدود می‌شود و معمولاً خودرو مصادره نمی‌گردد.
علاوه بر این، برخی مواد مخدر جدید نظیر «کیمیکال» و «ماشروم» به‌صورت صریح جرم‌انگاری نشده‌اند. به عنوان مثال، نام ماده مؤثره ماشروم یعنی «سیلوسایبین» در جدول مواد روان‌گردان آمده، اما در عمل چالش‌هایی درباره میزان ماده مؤثره موجود در کشفیات و نحوه تعیین مجازات بر اساس آن وجود دارد که کار را دشوار می‌کند. رفع این خلأهای قانونی بارها از سوی مسئولان در تهران و شورای هماهنگی مطرح شده است و امید می‌رود به‌زودی تصمیم‌گیری مناسبی برای حل این مشکلات اتخاذ شود.
بازدارندگی ضعیف مجازات‌ها و ضرورت نظارت پسا‌درمان
صبح توس: چرا صرف اقدامات پلیسی کافی نیست و مهار اعتیاد نیازمند نظارت اجتماعی پس از ترک است؟
شریف: اجتماعی‌شدن مبارزه با مواد مخدر و مسئولیت‌پذیری محلات، کلید اصلی مهار اعتیاد، مقابله با شگردهای پنهان‌سازی سوداگران و حمایت از افراد آسیب‌دیده پس از فرآیند درمان است. مبارزه با مواد مخدر باید به یک بحث اجتماعی تبدیل شود تا همه اقشار جامعه نسبت به آن دغدغه‌مند شوند.
احساس مسئولیت همگانی برای درمان این معضل اجتماعی و کمک واقعی به افراد درگیر اعتیاد ضرورت دارد. بسیاری از افراد دستگیرشده اعم از زنان و مردان با مشکلات فراوانی مواجهند که پس از ترک رها می‌شوند؛ در حالی که عدم ایجاد شغل و سامان نیافتن خانواده، فشار اقتصادی، استرس و نگرانی ناشی از آن، فرد را دوباره به سمت آرامش‌بخشی کاذب و مصرف مواد سوق می‌دهد. نظارت پس از ترک اهمیت بالایی دارد و راه درست این است که هر محله‌ای نسبت به وضعیت محله خود احساس مسئولیت پیدا کند، نظارت امن داشته باشد و از طریق تذکر و امر به معروف، از لغزش مجدد افراد جلوگیری نماید.
صبح توس: برای مقابله با خلأهای قانونی، ترفندهای سوداگران و عادی‌سازی مصرف در رسانه‌ها چه راهکارهای پیشگیرانه و مشترکی در دستور کار است؟
شریف: قوه قضاییه بر اساس قانون عمل می‌کند، زیرا در حال حاضر همه وکیل می‌گیرند و با حقوق اجتماعی خود آشنا هستند. اگر تمامی اقدامات به‌درستی انجام شود و مستندسازی‌های لازم طبق قانون صورت گیرد، مغازه متخلف پلمب یا پروانه کسب آن باطل می‌گردد، اما گاهی این موارد به‌خوبی رعایت نمی‌شود یا قانون دچار ضعف است. قانون برای یک جرم مشخص، جریمه و مدت زمان محدودی برای پلمب تعیین کرده است و دادگاه نمی‌تواند خارج از آن عمل کند. مجرمان حرفه‌ای و قاچاقچیان پیش از ورود به کار، قوانین را مطالعه می‌کنند، بسیاری از این سارقان و قاچاقچیان، قانون‌دانان خوبی هستند و از همین خلأهای قانونی سوءاستفاده می‌کنند.
به جای اتکای صرف به مسیرهای سلبی، باید روی روش‌های ایجابی و فرهنگ‌سازی مانور داد؛ درست مانند فرهنگ‌سازی بستن کمربند ایمنی که با اقداماتی نظیر ساخت کارتون، انیمیشن و اجرای هم‌زمان روش‌های سلبی در جامعه جا افتاد. اگر در هر یک از این بخش‌ها خلأ ایجاد شود، نتیجه مطلوبی حاصل نخواهد شد. کما اینکه سود سرشار مواد مخدر و مواد دخانی باعث انجام تبلیغات گسترده شده است؛ اگرچه کشیدن سیگار در تلویزیون ممنوع شده، اما در شبکه‌های نمایش خانگی به امری رایج تبدیل شده و حتی مصرف تریاک نیز در برخی فیلم‌ها به نمایش درمی‌آید که این امر ناشی از سود مالی پشت پرده است. نظارت همگانی و هوای یکدیگر را داشتن می‌تواند این مشکل را حل کند و اگر همه فقط به فکر خود باشند و جامعه را فراموش کنند، این معضل حتماً گسترش می‌یابد و درمان نخواهد شد.
حسینی: هنگامی که از وجود خلأهای قانونی صحبت می‌شود، نباید این‌گونه تصور کرد که دستگاه قضایی یا بسیج با پلیس همراهی نمی‌کنند؛ بلکه به محض دریافت و تأیید اخبار مربوط به فروش مواد مخدر، دستورات قضایی لازم در کوتاه‌ترین زمان ممکن برای بازرسی و ورود به منزل صادر می‌شود و همکاری بسیار خوبی با پلیس صورت می‌گیرد. یکی از مواردی که همچنان نیازمند اصلاح است، به‌روزرسانی نشدن جریمه‌های مواد مخدر محسوب می‌شود؛ مبالغی مانند ۵۰ میلیون تومان که زمانی ارزش و بازدارندگی بالایی داشت، امروزه با سود سرشار این فعالیت‌ها دیگر بازدارنده نیست و فرد متخلف پس از پرداخت جریمه، به‌سرعت به کار خود بازمی‌گردد.
در زمینه اجتماعی‌سازی مبارزه با مواد مخدر، پلیس مواد مخدر دارای ستاد خبری شبانه‌روزی است که شهروندان می‌توانند از طریق تماس با شماره ۱۱۰ یا ستاد خبری پلیس مبارزه با مواد مخدر به شماره ۳۸۷۹۵۰۰۱ اطلاع‌رسانی کنند. این اطلاعات به‌صورت ۲۴ ساعته ثبت شده و پس از تحقیق و بررسی، در دستور کار پلیس قرار می‌گیرد. با این حال، تعداد توزیع‌کنندگان مواد مخدر در سطح شهر مشهد بسیار بالا است، در حالی که تعداد نیروهای متخصص و خبره پلیس محدود است. عملیات بازرسی منزل و جمع‌آوری مستندات فرآیندی سخت و طاقت‌فرساست؛ ماموران پس از ساعت‌ها درگیری، جستجو و تنظیم صورت‌جلسه در شرایط دشوار، روز بعد دوباره همین روند را تکرار می‌کنند.
مبارزه با مواد مخدر فرآیندی چندوجهی است و رها کردن هر یک از ابعاد آن، کل کار را با اختلال مواجه می‌کند. امروزه تمام دنیا بر پیشگیری از اعتیاد تمرکز کرده است و پلیس نیز در حد توان و با همراهی بسیج در این مسیر گام برمی‌دارد. برابر قوانین، پلیس ضابط عام است و سایر نهادها مانند بسیج با هماهنگی پلیس فعالیت می‌کنند؛ ظرفیت پایگاه‌های بسیج به خوبی کمبود امکانات و نیروی انسانی پلیس را جبران کرده و کمک‌کننده بوده است.
با این حال، عملکرد سایر ارگان‌ها و نهادها جای نقد دارد؛ به عنوان مثال، صداوسیما سریال‌های پلیسی مناسبی در این حوزه تولید نمی‌کند و شبکه‌های نمایش خانگی نیز با قراردادهای پنهان شرکت‌های دخانیات، به تبلیغ غیرمستقیم سیگار و مواد مخدر می‌پردازند. پلیس مواد مخدر استان با وجود وظایف ذاتی خود در حوزه مقابله، به دلیل اهمیت پیشگیری، اقداماتی نظیر برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای مدارس، اولیا، معلمان، اصناف و پایگاه‌های بسیج انجام می‌دهد. سن اعتیاد متأسفانه به دوره دوم دبیرستان رسیده و این سنین نوجوانی بسیار حساس و خطرناک است؛ به طوری که نوجوانان در برخی مناطق حتی در کافه‌ها درگیر مصرف مواد می‌شوند. آمار اعتیاد به دلیل پنهان‌کاری افراد، یک آمار سیاه است، اما آنچه قطعی است، درگیر شدن سنین نوجوانی با این معضل پیش از دوران کنکور است.
برای اثربخشی بیشتر پیشگیری، پیشنهاد تشکیل تیم آموزشی مشترک در شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر استان مطرح و تصویب شد تا اقدامات به‌صورت جزیره‌ای انجام نشود و جلساتی برای تربیت افراد متخصص برگزار می‌گردد. همچنین برپایی نمایشگاه‌های تخصصی با نمونه‌های واقعی مواد مخدر در دانشگاه‌های مختلف نظیر دانشگاه امام رضا (ع)، خیام و فردوسی برای آگاهی‌بخشی جوانان انجام شده که با استقبال دانشجویان روبه‌رو شده است. در فضای مجازی نیز به دلیل وجود اطلاعات نادرست و ترویج‌کننده مصرف مواد مخدر، کانالی در پیام‌رسان ایتا برای تولید محتوای صحیح و کارشناسی‌شده راه‌اندازی شده است. برنامه‌های کوتاهی نیز با پیگیری‌های فراوان از رادیو خراسان پخش شده است، اما همکاری ارگان‌های مختلف در این زمینه همچنان نیازمند دغدغه‌مندی و حضور جدی‌تر است.
تشکیل ستاد مبارزه با مواد مخدر برای این منظور است که این بحران از عهده یک سازمان خارج بوده و نیازمند همکاری فراسازمانی است؛ اما در عمل، آموزش و پرورش و سایر دستگاه‌ها این امور را وظیفه اصلی خود نمی‌دانند. تا زمانی که موضوع اعتیاد به دغدغه عمومی مردم تبدیل نشود و جامعه و خانواده‌ها به‌طور جدی درگیر آن نشوند، نمی‌توان به نتیجه مطلوب دست یافت؛ چرا که در حال حاضر اعتیاد در فهرست دغدغه‌های روزمره مردم جایگاهی ندارد و تنها خانواده‌های درگیر با این معضل، تمام فکر و ذکر خود را معطوف به آن کرده‌اند.
شبیخون شناختی دشمن با هدف‌گیری عزت‌نفس جوانان
صبح توس: با توجه به گزارش‌های دیده‌بان‌های اجتماعی و شبکه‌های محلات از تسهیل دسترسی جوانان به موادی چون گل در سطح محلات و اصناف، تحلیل معاونت اجتماعی از ریشه‌های اصلی این گرایش چیست و چرا اقدامات آموزشی و رسانه‌ای موجود نتوانسته مانع سقوط جوانان شود؟
فیروزی: مصرف مواد مخدر صنعتی مانند گل ویژگی خاصی دارد که می‌تواند ژن‌های نهفته مغز را فعال کند و زمینه‌ساز بروز برخی ناهنجاری‌ها و بیماری‌های روانی شود. در حوزه پیشگیری، شبکه عیون با معاونت اطلاعات همکاری می‌کند و در این میان، گروه نقش‌آفرین مددکاران اجتماعی نیز در بخش‌های مختلفی همچون برگزاری کارگاه‌های آشنایی با آسیب‌های اجتماعی و پیشگیری از اعتیاد مشارکت دارند. طبق آمار، سالانه حدود ۴۱۶ هزار نفر زیر پوشش این کارگاه‌های آموزشی قرار می‌گیرند، با این حال بررسی‌ها نشان می‌دهد که حلقه مفقوده اصلی در این زمینه، سطح آگاهی جامعه است. واکاوی دلایل گرایش جوانان به اعتیاد نشان می‌دهد که کلیدواژه‌های اصلی شامل فشار گروه همسالان، کنجکاوی و تمایل به تجربه‌گرایی در قشر جوان است؛ جوانان تمایل دارند پیامدهای مصرف را شخصاً تجربه کنند و همین جسارت، آن‌ها را در معرض خطر قرار می‌دهد.
مسائل و مشکلات خانوادگی و قرار گرفتن در زمره اقشار آسیب‌پذیر نیز از دیگر عوامل مهم به شمار می‌رود. به عنوان مثال، وجود اعتیاد در والدین، احتمال ابتلا فرزندان را به‌شدت افزایش می‌دهد.
در بخش تبلیغات دخانیات، صداوسیما و شبکه‌های نمایش خانگی نقش پررنگی دارند؛ کشیدن سیگار در فیلم‌ها مدت‌هاست از حد معمول گذشته و شخصیت‌های اصلی و موفق داستان‌ها معمولاً در حال استعمال دخانیات به تصویر کشیده می‌شوند. این امر پیامی مخرب به قشر جوان مخابره می‌کند که سیگار کشیدن نشانه بزرگی، باکلاس بودن یا راهی برای رهایی از فشار است و در واقع جوانان را به دامن اعتیاد هل می‌دهد. در نقطه مقابل، تنها اقدام بازدارنده، چاپ تصاویر هشداردهنده روی پاکت‌های سیگار است، در حالی که در تولیدات رسانه‌ای خود فیلم‌سازان به ترویج این رفتار می‌پردازند. نمونه دیگر این چالش‌ها، ساخت المانی در خیابان احمدآباد مشهد شبیه به گل تریاک بود که پس از پیگیری‌ها و اعتراضات، طراحان مدعی شدند المان گل کوکب است، اما شباهت آن به گل تریاک مشهود بود.
گام بعدی در این مسیر، آگاهی‌رسانی همگانی است، چرا که نه والدین از ابعاد موضوع مطلعند و نه جوانان خطرات ورود به این عرصه را می‌شناسند. امروزه سلبریتی‌ها و چهره‌های شاخص با استفاده از نمادهای مرتبط با مواد مخدر و مشروبات الکلی، جوانان را بمباران می‌کنند. از سوی دیگر، علاوه بر شبکه‌های رسمی و شناخته‌شده، نسل جوان درگیر شبکه‌های پنهان و فضای بازی‌های آنلاین است؛ چنان‌که بررسی‌ها نشان داد بخش عمده‌ای از افراد حاضر در اغتشاشات، کسانی بودند که تحت تأثیر توهمات ناشی از فضای بازی‌ها و مصرف برخی مواد، رفتارها را همچون یک بازی فرض می‌کردند. جوانان همچنین در معرض اطلاعات نادرست فضاهای مجازی درباره داروهای کنکور، شب امتحان و زیبایی قرار دارند، در حالی که فشار بیش از حد خانواده‌ها برای قبولی در کنکور نیز می‌تواند آن‌ها را به سمت مصرف این مواد سوق دهد.
برای مقابله با این بحران، باید از کلیدواژه عزت‌نفس بهره گرفت. امام هادی (ع) می‌فرماید: «آن کسی که شخصیتی برای خود قائل نیست از شر او برحذر باش»؛ جوانانی که مرزهای ارزشی در درون خود ندارند، دلیلی برای نه گفتن به تخلفات نمی‌بینند. بیدار کردن عزت‌نفس می‌تواند بسیاری از مشکلات جامعه از جمله مفاسد اخلاقی، مسائل عفاف و سبک زندگی نادرست را سامان ببخشد. تهدیدهای حوزه مواد مخدر بسیار گسترده است، اما چاره‌اندیشی‌ها و اقدامات دستگاه‌های مختلف متناسب با حجم این آسیب‌ها نبوده است؛ نهادهایی مانند آموزش و پرورش، دستگاه قضایی و نهادهای تبلیغاتی به‌اندازه وسعت این معضل ورود نکرده‌اند و حتی گاهی تولیدات هنری به دلیل عدم شناخت درست مسئله، به ترویج ناهنجاری‌ها دامن زده‌اند.
هشدار تکان‌دهنده نفوذ اعتیاد به مدارس
صبح توس: شواهد میدانی و آمارها از نفوذ نگران‌کننده اعتیاد به مدارس حکایت دارد؛ پلیس در پایش میدانی مدارس با چه واقعیتی روبه‌روست و معاونت اجتماعی چه سازوکاری برای نجات و بازاجتماعی‌کردن دانش‌آموزان درگیر دارد؟
حسینی: در هر مدرسه‌ای که حضور می‌یابم، از میان حدود ۵۰۰ دانش‌آموز، سه یا چهار نفر به‌طور قطعی و اثبات‌شده درگیر مصرف مواد مخدر هستند؛ هرچند همین آمار اندک نیز بسیار نگران‌کننده و زیاد است.
فیروزی: بر اساس آمارهای وزارت آموزش و پرورش، از هر ۱۰۰ دانش‌آموز حدود ۲.۱ نفر درگیر اعتیاد هستند؛ با احتساب یک میلیون و ۵۰۰ هزار دانش‌آموز در استان خراسان رضوی، این آمار معادل ۲۴ هزار دانش‌آموز درگیر با این معضل است.
آموزش‌وپرورش طرحی تحت عنوان «نماد» دارد و ما نیز طرحی به نام «شهید لندی» را تدوین کرده‌ایم که بر اساس آن برای انعقاد تفاهم‌نامه با آموزش‌وپرورش وارد مذاکره شده‌ایم و این موضوع هم‌اکنون در مرحله نگارش تفاهم‌نامه قرار دارد. متأسفانه تعداد زیادی از دانش‌آموزان، به ویژه در مقطع متوسطه دوم، درگیر اعتیاد شده‌اند و ما نمی‌توانیم در محیط مدرسه اقدام خاصی برای آن‌ها انجام دهیم.
علاوه بر گروه نقش‌آفرین مددکاران اجتماعی، یک شبکه مشاوران دین‌پایه نیز داریم که در سطح محلات سازماندهی شده‌اند و از میان آن‌ها، مشاوران حرفه‌ای در مراکز مشاوره خانواده «مهر» با تخصص بحث اعتیاد به پیگیری امور می‌پردازند. هدف ما در طرح شهید لندی این است که با استفاده از ظرفیت مشاوران و مددکاران، افراد درگیر با این موضوع را در محلات شناسایی کنیم و برای بازاجتماعی شدن به آن‌ها مشاوره دهیم.
ترک کردن مواد مخدر کار سختی نیست و تنها یک دوره سم‌زدایی ۱۰ تا ۱۵ روزه دارد، اما پاک ماندن بسیار دشوار است؛ فرد معتاد پس از ترک، از سوی خانواده و دوستان طرد می‌شود و چون ارتباطی با دیگران ندارد، دوباره به سراغ ساقی و شبکه مبتلای قبلی می‌رود. بازاجتماعی کردن فرآیندی حرفه‌ای و بلندمدت است که به حضور فردی در کنار بهبودیافته نیاز دارد و موفقیت شبکه‌های مردمی سازماندهی‌شده مانند انجمن معتادان گمنام و کنگره ۶۰ نیز به این دلیل است که فرد مبتلا را رها نکرده‌اند و او سال‌ها در این حلقه حمایتی باقی مانده است.
ما باید این حلقه‌های حمایتی را در محلات طراحی، پیگیری و اجرا کنیم؛ آموزش‌وپرورش فعلاً کلیات را پذیرفته است، اما چند مسئله از جمله حریم خصوصی، احتمال چالش‌برانگیز شدن افشای هویت افراد و میزان توانمندی سپاه برای کنترل موضوع مطرح است. بر اساس توافق صورت‌گرفته، این طرح فعلاً به صورت پایلوت در چند محله مشهد و با جامعه آماری محدود اجرا می‌شود و در صورت کسب نتیجه مطلوب، به صورت کلی و تعمیم‌یافته در سطح استان به اجرا درمی‌آید.
شبکه‌های مافیایی در اینستاگرام و روبیکا با پول‌های مجازی
صبح توس: با توجه به تسهیل دسترسی نوجوانان به مواد مخدر از طریق صفحات اینستاگرامی و فروشگاه‌های آنلاین، مرکز فضای مجازی برای مقابله با این بازار سیاه دیجیتال و آگاه‌سازی خانواده‌ها چه تدابیری اندیشیده است؟
امینی‌فر: ول‌انگاری فضای مجازی یکی از آثار جدی خود را در حوزه مواد مخدر نشان داده است؛ به‌طوری‌که در یک بازه زمانی یک‌هفته‌ای بررسی صفحات اینستاگرامی فروش مواد مخدر، بالغ بر چند هزار صفحه فعال در زمینه فروش و عرضه شناسایی شد. این وضعیت سبب شده مسیر دسترسی مخاطب به انواع و اقسام مواد مخدر کاملاً تسهیل شود و فرد به‌سادگی بتواند اقلام مدنظر خود را انتخاب کند.
این فرآیند کار رصد و پیگیری را بسیار پیچیده کرده است؛ پیش از این با ردیابی یک تماس تلفنی هویت توزیع‌کننده مشخص می‌شد، اما اکنون صفحات مجازی با شماره‌های مجازی راه‌اندازی می‌شوند، هیچ رد و اثری از فرد باقی نمی‌ماند و تراکنش‌های مالی نیز از طریق رمزارزها انجام می‌گیرد. از سوی دیگر، بستری برای تبلیغ و ترویج فراهم شده است و برخی پس از مصرف، تجربیات خود را به اشتراک می‌گذارند و مخاطب را ترغیب می‌کنند، در حالی که تقابل با این فضا از مسیرهای علمی و توجیهی با دشواری‌های زیادی روبه‌رو است و ظرفیت فضای مجازی عملاً در جهت عکس مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد.
با توجه به مأموریت‌های متنوع موجود، حساس‌سازی والدین، خانواده‌ها و مسئولان به اولویت نخست تبدیل شده است؛ زیرا مخاطب به قدری تحت تأثیر محتواهای مجازی قرار گرفته و نوجوانان به اندازه‌ای برای یک‌بار تجربه مصرف تشویق شده‌اند که ورود مستقیم برای تبیین و تبلیغ عدم مصرف با موانع جدی روبه‌روست. تغییر این جهت‌گیری هرچند غیرممکن نیست، اما اقدامی دشوار به شمار می‌رود. بر همین اساس، حداقل اقدام ممکن و در دسترس، ارتقای آگاهی والدین و ایجاد حساسیت در آنان است تا متوجه سرعت دسترسی فرزندان خود به این مواد باشند؛ موضوعی که در اولویت‌بندی مأموریت‌ها جایگاه ویژه‌ای دارد، گرچه متأسفانه تاکنون کار جمعی و بنیادین دیگری در این خصوص صورت نگرفته است.
صبح توس: آیا دسترسی آسان جوانان به مواد مخدر و روان‌گردان‌ها صرفاً یک پدیده اقتصادی و سوداگرانه است، یا می‌توان آن را بخشی از پازل و ابزارهای دشمن در جنگ شناختی دانست؟
امینی‌فر: مؤلفه‌های جنگ شناختی، اصطلاحاً استحاله مغز و در اختیار گرفتن آن، بسیار متنوع است؛ از استفاده از ابزارهای ماورایی گرفته که دشمن دارد به کار می‌گیرد و صحت و سقم آن نیز کاملاً تأیید شده است، چنان‌که امام (ره) نیز در یکی از فرمایش‌هایشان به تجهیز قوای شیطانی توسط دشمن اشاره داشتند.
استفاده از ابزارهای روان‌گردان در همین راستا مؤثر است و یکی از مؤلفه‌های جنگ شناختی دشمن به شمار می‌رود که با ترویج و تبلیغ آن عمل می‌کند؛ نمونه بارز آن را در حوادث و ناآرامی‌ها شاهد بودیم که اغلب افراد حاضر در خیابان رفتارهایی از خود بروز می‌دادند که یک انسان عادی در حالت تعادل بروز نمی‌دهد و این موضوع کاملاً این گزاره را که مصرف روان‌گردان‌ها و مواد مخدر در میان آن‌ها بسیار شایع بوده، توجیه می‌کرد و طبیعتاً این ابزار بسیار کارآمدی است که وقتی فرد را نمی‌توانید اقناع کنید، از ابزارهای دیگر استفاده می‌کنند.
صبح توس: در مسیر رصد سایبری، چه تعداد از صفحات و شبکه‌های فروش مواد مخدر شناسایی شده‌اند و مرکز فضای مجازی با همکاری پلیس فتا و پلتفرم‌های داخلی و خارجی چه اقدامات سلبی و آگاهی‌بخشی را در دستور کار دارد؟
امینی‌فر: چند هزار صفحه در فضای مجازی و ۳۰۰ تا ۴۰۰ کانال تلگرامی فعال در حوزه فروش مواد مخدر شناسایی شدند؛ پلتفرم‌های اینستاگرام و روبیکا به دلیل حضور پرشور نوجوانان بیش از سایر فضاها مورد توجه قرار دارند.
اقدامات سلبی شامل مسدودسازی صفحات و معرفی کانال‌ها به مدیران روبیکا و پیگیری مسدودسازی در اینستاگرام در دستور کار قرار گرفته است. همچنین آگاهی‌بخشی به مدیران، مسئولان و والدین با همکاری پلیس فتا از دیگر برنامه‌های در حال اجرا در این حوزه به شمار می‌رود.
شکاف ۴ ساله تا کشف اعتیاد نوجوان و راه‌های ارتباطی
صبح توس: با توجه به چالش‌های حوزه پیشگیری و فرآیند گرایش جوانان به مواد مخدر، ارزیابی پلیس از میزان آگاهی خانواده‌ها چیست و دستگاه‌های مسئول تا چه اندازه در این زمینه وظایف خود را انجام داده‌اند؟
حسینی: هیچ‌گاه در حوزه پیشگیری سرمایه‌گذاری مناسبی صورت نگرفته و سازمان‌ها اهمیت لازم را به این موضوع نمی‌دهند؛ چرا که کشفیات پلیس و برگزاری نمایشگاه‌های مواد مخدر دیده می‌شود، اما آمارهای پیشگیری ملموس نیست و به همین دلیل سازمان‌ها تمایلی به سرمایه‌گذاری در این بخش ندارند.
در فرآیند گرایش نوجوانان به اعتیاد، سه گام مشخص وجود دارد که نخستین و مهم‌ترین آن، امتحان کردن مواد مخدر است؛ تحقیقات نشان می‌دهد که از هر دو نفری که تنها یک بار در طول عمر خود مواد مخدر را امتحان کرده‌اند، یک نفر قطعاً معتاد شده است.
در میان نهادهای مسئول در حوزه اعتیاد، خانواده همچنان مهم‌ترین و تأثیرگذارترین نهاد به شمار می‌رود؛ با این حال، آمارها نشان می‌دهد که خانواده‌ها به‌طور میانگین چهار سال پس از درگیری نوجوان با اعتیاد متوجه این موضوع می‌شوند، در حالی که اعتیاد یک بیماری رفتاری است و خانواده آگاه می‌تواند از همان شب نخست، با رصد رفتارهای فرزند خود پی به مصرف مواد ببرد.
آمارهای سازمان ملل متحد حاکی از آن است که در سطح جهان از هر ۱۷ معتاد تنها یک نفر موفق به ترک می‌شود و ۱۶ نفر تا ابد معتاد می‌مانند؛ همچنین به گفته روان‌شناسان، فرآیند درمانی پس از درگیری روان تنها به قطع مصرف می‌انجامد و اعتیاد روانی تا ابد همراه فرد باقی می‌ماند. بر همین اساس، با توجه به قدرت تخریبی بالای مواد مخدر و ناکامی جوامع در مهار آن، تمام انرژی و اعتبارات باید به سمت پیشگیری هدایت شود، در حالی که تاکنون سازمان‌ها سرمایه‌گذاری مناسبی در این بخش نداشته‌اند.
مبارزه با این معضل نیازمند مشارکت عمومی است؛ به طوری که مردم در محلات می‌توانند با احساس مسئولیت و پیگیری قانونی، عرضه‌کنندگان مواد مخدر و سوپرمارکت‌های متخلف را منزوی کنند. در همین راستا، پلیس مبارزه با مواد مخدر ضمن اجرای طرح‌های سراسری مانند «آرامش در شهر» و جمع‌آوری ماهیانه ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ معتاد متجاهر با استفاده از ظرفیت کلانتری‌ها و بسیج، پاکسازی پیرامون مدارس و مراکز آموزشی را به صورت ویژه و خارج از نوبت در دستور کار قرار داده است این در حالی است که با توجه به کمبود فضای زندان‌ها و ضرورت زندان‌زدایی، دستگاه قضایی با تکیه بر جریمه‌ها و محرومیت‌های اجتماعی تلاش می‌کند با سوداگران مرگ مقابله کند.
صبح توس: از منظر نهادهای اجتماعی، چه موانعی بر سر راه ایمن‌سازی و آگاه‌سازی مخاطبان وجود دارد و برای پر کردن این خلأ چه رویکردی دنبال می‌شود؟
فیروزی: آگاه‌سازی و ایمن‌سازی مصرف‌کننده در برابر نیاز به مواد مخدر، نخستین و مهم‌ترین گام در مواجهه با آسیب‌های اجتماعی است؛ راهکاری که باید در اولویت نخست قرار گیرد، اما متأسفانه به حلقه مفقوده این حوزه تبدیل شده و در نقطه مقابل آن، تبلیغات منفی دشمن در جریان است.
واکاوی ابعاد پیدا و پنهانِ بحران مواد مخدر در میزگرد تخصصی «صبح توس» به روشنی گویای آن است که مقابله با این معضل خانمان‌سوز، دیگر تنها با ابزارهای سنتی و اقدامات سلبیِ مقطعی میسر نخواهد بود. نفوذ آرام اما خطرناک روان‌گردان‌ها به حریم امن مدارس و گسترش شبکه‌های توزیع در بستر فضای مجازی، زنگ خطری است که اثبات می‌کند سوداگران مرگ با بهره‌گیری از هوشمندی دیجیتال و خلأهای بازدارنده قانونی، یک‌قدم جلوتر از دستگاه‌های متولی حرکت می‌کنند.
از سوی دیگر، تأخیر چهارساله خانواده‌ها در کشف اعتیاد نوجوانان و انفعال نسبی برخی نهادهای مسئول در حوزه پیشگیری، مؤید این حقیقت تلخ است که مبارزه با مواد مخدر در جامعه ما هنوز به یک «دغدغه همگانی و فراگیر» تبدیل نشده است. ناکارآمدی جریمه‌های مالی فعلی در برابر سود سرشار قاچاق، بلاتکلیفی حقوقی در جرم‌انگاری روان‌گردان‌های نوپدید نظیر کیمیکال و ماشروم، و نبود شبکه‌های حمایتی پسا‌درمان در محلات، حلقه‌های مفقوده‌ای هستند که اصلاح آن‌ها عزم جراحانه دستگاه قضا، تقنین قوانین بازدارنده توسط مجلس و پای کار آمدن حقیقی نهادهای فرهنگی و آموزشی را طلب می‌کند.
در این کارزار نابرابر که دشمن با ابزار جنگ شناختی و هدف‌گیری عزت‌نفس نسل جوان، بنیاد خانواده‌ها را نشانه رفته است، عبور از جزیره‌عمل کردنِ دستگاه‌ها و پیاده‌سازی مدل‌های مشارکتی نظیر طرح‌های محله‌محور، تنها راهکار نجات‌بخش خواهد بود. جامعه‌ای که نسبت به پیرامون خود و سلامت فرزندانش احساس مسئولیت نکند، ناخواسته بستر رشد و شیوع این پدیده ویرانگر را هموار می‌سازد؛ مطالبه‌ای که چشم‌بستن بر آن، بهای سنگینی از جنس از دست رفتن سرمایه انسانی کشور به همراه خواهد داشت.
انتهای خبر/
نظرات (0)
هنوز نظری ثبت نشده است. اولین نظر را شما بگذارید!