به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «صبح توس»؛ آثار تاریخی هر منطقه، بخشی از هویت و پیشینه تمدنی آن سرزمین را روایت می‌کنند؛ بناهایی که با وجود گذشت قرن‌ها، همچنان نشانه‌هایی از دانش معماری، هنر و اهمیت مسیرهای ارتباطی در روزگار گذشته را در خود حفظ کرده‌اند. میل تاریخی کرات در شهرستان تایباد، یکی از این یادگارهاست که ویژگی‌های معماری و موقعیت تاریخی آن، این اثر را به بخشی ارزشمند از میراث فرهنگی خراسان تبدیل کرده است.
عبدالرحیم تاج‌محمدی، در گفتگو با خبرنگار ما اظهار کرد: میل کرات از برج‌ها یا مناره‌های چندمنظوره است که بر فراز تپه کرات، در فاصله ۲۷ کیلومتری جنوب شهر تایباد قرار دارد. در اطراف این بنا، بقایای معماری سنگی گسترده‌ای مشاهده می‌شود و در فاصله کمی از آن نیز بقایای آب‌انبار و کاروانسرایی سنگی، نسبتاً بزرگ، کوهستانی و سرپوشیده وجود دارد که گنبدخانه هشتی آن همچنان باقی مانده است.
وی افزود: بقایای معماری و آثار فرهنگی باقی‌مانده در کرات، نشان‌دهنده اهمیت این منطقه در گذشته است؛ چراکه این نقطه بر سر راهی ارتباطی قرار داشته که قاین در قلب قهستان را به زوزن، خواف، پوشنگ، هرات و جام متصل می‌کرده است.
معماری آجری با ارتفاع بیش از ۲۵ متر
رئیس سابق اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی تایباد با اشاره به ویژگی‌های معماری میل کرات خاطرنشان کرد: این بنا، مانند دیگر سازه‌های شاخص عصر سلجوقی، بنایی آجری و فاخر است. ارتفاع آن بیش از ۲۵ متر بوده و پلکانی مارپیچ در بخش داخلی بنا به مأذنه یا بالکن دورانی دارای جان‌پناه منتهی می‌شود.
تاج‌محمدی ادامه داد: میل کرات از دو بخش اصلی تشکیل شده است؛ بخش تحتانی آن به شکل منشور هشت‌ضلعی تا ارتفاع حدود ۱۵ متر امتداد دارد و بخش فوقانی به شکل استوانه، بیش از ۱۰ متر ارتفاع دارد. قاعده هشت‌ضلعی بنا نیز محیطی در حدود ۲۰ متر دارد.
رئیس سابق اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی تایباد با اشاره به آسیب‌های واردشده به این اثر تاریخی بیان کرد: زمین‌لرزه‌ها و آسیب‌های انسانی موجب شده‌اند که بنا از شکل اولیه خود خارج شود و بخش‌هایی از آن آسیب ببیند. ادوارد استوارت که در دوران ناصرالدین‌شاه از میل کرات بازدید کرده بود، آن را با برج پیزا در ایتالیا مقایسه کرده است.
وی افزود: با وجود آسیب‌های واردشده، استحکام بنا در برابر حوادث و زیبایی گره‌چینی‌ها، آجرکاری‌ها و کتیبه آن، بر ارزش تاریخی و هنری این اثر می‌افزاید. در ساخت این مناره، معمار و هنرمند ایرانی با استفاده از آجرهایی در ابعاد و اندازه‌های متفاوت، نقش‌هایی چشم‌نواز آفریده که نشان‌دهنده مهارت و ظرافت هنر معماری در گذشته است.
شباهت معماری میل کرات با آثار تاریخی منطقه
تاج‌محمدی درباره جایگاه معماری این اثر افزود: میل کرات از نظر ساختار با منار جام در شرق هرات و از نظر تزئینات با مناره خسروگرد سبزوار، مناره فیروزآباد بردسکن، تاری‌خانه دامغان، مسجد جامع سمنان و سنگ‌بست قابل مقایسه است.
وی با اشاره به بازدید پژوهشگران ایرانی و خارجی از این بنا افزود: ارزش‌های معماری میل کرات موجب شده است که شماری از کارشناسان و مستشرقان اروپایی نیز از آن بازدید کنند. سون هدن در سال ۱۲۸۵ خورشیدی، آلفونس گابریل در سال ۱۳۰۷ و آندره گدار در سال ۱۳۱۹ از جمله افرادی هستند که از این اثر دیدن کرده و ویژگی‌های معماری آن را مورد توجه قرار داده‌اند.
کتیبه میل کرات و اختلاف درباره قدمت بنا
یکی از موضوعات مهم درباره میل کرات، تعیین قدمت دقیق آن است. در اطلاعات ارائه‌شده از سوی تاج‌محمدی، سال ۴۸۴ هجری قمری به‌عنوان تاریخ ساخت بنا ذکر شده است؛ تاریخی که آن را در قرن پنجم هجری قمری قرار می‌دهد.
در مقابل، مقاله پژوهشی «بررسی و بازخوانی انتقادی و تکمیلی کتیبه مناره کرات باخرز (تایباد) و تاریخ‌گذاری بنا» که در تابستان ۱۴۰۳ در نشریه علمی «پیکره» منتشر شده است، تاریخ‌گذاری متفاوتی را مطرح می‌کند. نویسندگان این پژوهش، فرهاد کارگر آریان، محمد خزایی و احمد صالحی کاخکی، با بررسی میدانی، مطالعات تطبیقی و بازخوانی دیجیتال بخش‌های باقی‌مانده کتیبه، احتمال داده‌اند که بنا به قرن چهارم هجری قمری و دوره غزنویان تعلق داشته باشد. در این پژوهش، از میل کرات به‌عنوان یکی از کهن‌ترین مناره‌های تاریخ‌دار ایران یاد شده است.

بر این اساس، تاریخ ساخت میل کرات همچنان موضوع بررسی‌های تاریخی و کتیبه‌شناسی است و میان تاریخ ذکرشده در برخی معرفی‌های پیشین و تاریخ‌گذاری پیشنهادی پژوهش جدید تفاوت وجود دارد.
با این حال، اگر تاریخ ساخت بنا در سال ۴۸۴ هجری قمری درست باشد، میل کرات حدود سال ۱۰۹۱ میلادی ساخته شده است؛ یعنی نزدیک به ۶۸۵ سال پیش از اعلام استقلال آمریکا در چهارم ژوئیه ۱۷۷۶ میلادی. در صورت تأیید تاریخ‌گذاری پیشنهادی پژوهش جدید و تعلق بنا به قرن چهارم هجری، قدمت آن از این نیز بیشتر خواهد بود.
ثبت ملی میل کرات؛ میراثی نیازمند حفاظت
تاج‌محمدی با اشاره به ثبت ملی این اثر اظهار کرد: میل کرات در پانزدهم دی‌ماه سال ۱۳۱۰ خورشیدی با شماره ۱۲۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
میل تاریخی کرات با برخورداری از معماری آجری، تزئینات هنرمندانه، کتیبه تاریخی و قرارگیری در مسیر ارتباطی شهرهای کهن خراسان، بخشی ارزشمند از میراث تاریخی شهرستان تایباد به شمار می‌رود؛ اثری که حفاظت و معرفی آن می‌تواند زمینه آشنایی بیشتر مردم، گردشگران و پژوهشگران را با پیشینه تاریخی و معماری ایران فراهم کند.

انتهای خبر/