به گزارش صبح توس؛ قدمت سنگ تراشی در مشهد به دو هزار و 500 سال قبل از میلاد مسیح بر می‌گردد و سند این موضوع را می توان براساس اشیاء و آثاری که از دوران مانده و در موزه های بزرگ دنیا نگه داری می‌شود، عنوان کرد.

 

اما قدمت ساخت دیگهای سنگی در مشهد به ۱۴ قرن پیش می رسد؛ سوغاتی که به دلیل عدم حمایت در حال فراموشی است هرچند که هنرمندان قلم زن با قلم زنی روی این سنگ مرغوب این سنگها را به گوهر ناب تبدیل کرده اند.

اما کاهش استخراج این سنگ باعث شده این هنر که در دنیا بی نظیر است (به دلیل نوع سنگهایش) کم دیده شود سنگ‌تراشی و قلمزنی روی سنگ، یکی از صنایع و فنون کهن ایرانی است. صنعتگران سنگ‌تراش از گذشته‌های دور با بهره‌گیری از بعضی ابزار و اشیا و اسباب‌خانه و وسایل آیینی و زینتی را می‌ساختند و استادان قلمزن بر روی آنها نقش می‌انداختند.

 

سنگ (هَرکاره) از نوع سنگهای «سرپانتین» است، این سنگ به دلیل ضربه پذیر بودن و جنس نرمش در ساخت اجسام تزیینی و ظروف استفاده می‌شود که مرغوبیت ترین سنگ«سرپانتین»، در معدن های مشهد یافت می شود و مرغوبیت این سنگ در مشهد به قدری است که در هیچ جای دنیا به مرغوبیت این سنگ، نمی توان پیدا کرد.

 

در چند دهه اخیر هنرمندان مشهدی با توجه به مرغوبیت این سنگ شروع به قلم زنی کرده و از دل سنگ آثار زیبایی را خلق کرده اند به همین مناسبت به سراغ امیر رضا خادم یکی از هنرمندان مطرح قلم زن روی سنگ که 32 سال در این هنر مشغول به کار است، رفتیم تا با این هنر و مشکلات آن بیشتر آشنا شویم.

صبح توس: در قدیم  سنگ تراشی چه کاربردی داشته است؟

 

خادم: سنگ تراشی یکی از قدیمی ترین صنایع دستی مشهد است و بیشتر وسیله ای که از این سنگ درست می شده و مشهور است (هَرکَِره یا هَرکاره) یا دیگ سنگی است که امروزه به نام دیزی سنگی معروف است.

 

در زمان قدیم از آن برای ساخت دیگ، هاون، دست‌آس(آسیابی که آن را با دست گردانند) حوض یا معبرهای خیابانی یا شیرهای وسط حوض درست می کردند؛ اما در حال حاضر بیشتر از این سنگ برای کارهای تزئینی استفاده می کند مانند شکلات خوری و قندان، لیوان و هر چیز تزئینی؛ و هنرمندان قلم زن روی آن قلم زنی می کنند. سنگ (هرکاره) خودش خاکستری؛ اما برای اینکه روی آن قلم زنی انجام شود به آن رنگ سیاه میزند و بعد با قلم های فولادی روی آن طراحی می کند.

 

البته درست است که سنگ تراشی در مشهد قدمت دیرینه ای دارد؛ اما حدود 60 سال است که قلم زنی روی این سنگ روایج یافته است؛ اما متاسفانه چون دولت از این هنر حمایت نکرد این هنر در حال افول است.

 صبح توس: این سوغات در مشهد چه وضعیتی دارد؟

 

خادم: سنگ تراشی یکی از سوغاتی های مشهد است که شاید کمتر به آن توجه شده است وقتی دولت حمایت نمی کند دست سازمان صنایع دستی هم بسته است و نمی تواند به این صنعت کمک کند.

 

وقتی زائری به مشهد می آید هر چیزی که به عنوان سوغات تهیه می کند اصالت مشهدی ندارد به طور مثال زعفران که از آن شهر قائم و تربت حیدریه، گلیم از آن جنوب خراسان است و حتی نبات هم از آن جای دیگری است؛ اما «هرکاره» تنها سوغاتی است که می توان به ضرس قاطع گفت سوغات مشهد است.

 

و تنها سوغاتی است که مشابه چینی ندارد؛ چرا که متریال آن با این کفیت و مرغوبیت تنها در مشهد وجود دارد و صرفه اقتصادی ندارد از جای دیگری تهیه شود و کسی که این سوغات را می خرد مطمئن است این سوغات مطلق به مشهد است و به جای دیگر تعلق ندارد.

 

اما بزرگترین مشکلی که این صنعت با آن مواجهه است تعطیلی معادن است که باعث شده بازار کار این هنر رو به افول بگذارد.

صبح توس: بازار کار و نگاه توریست ها به این صنعت چگونه است؟

 

خادم: سنگ تراشی رونق خوبی داشت و توریستها پول خوبی به این وسایل سنگی می دادند به خصوص آن دوره که بازار سنگ تراش در مشهد وجود داشت بیشتر مورد استقبال قرار می گرفت.

 

بازار سنگ تراشان ابتدا در بلوار طبرسی قرار داشت بعد آنجا را خراب کردند و این بازار را به ابتدای خیابان شیرازی منتقل کردند که این بازار تا دهه هفتاد نیز فعال بود و این بازار برای زائران بسیار جالب بود و امکان نداشت زائری به آنجا برود و دست خالی از آنجا خارج شود.

 

در ادامه به سراغ رمضان معمر یکی از کار آفرینان و استادان این حرفه و مسئول اتحایه قلم زنان روی سنگ و مسئول انجمن بسیج صنایع دستی خراسان رضوی است، رفتیم.

 

او در رابطه با قدمت سنگ تراشی در مشهد گفت: تاریخچه سنگ تراشی در مشهد به دو هزار و 500 سال قبل از میلاد مسیح می رسد؛ اما از زمانی این دیگ های سنگی برای مشهدی  ها از ارزش و قرب بیشتری برخوردار شد که امام رضا(ع) در رابطه با این سنگ دعا کردند. 

 

در عیون الاخبار الرضا شیخ صدوق از اباصلت هروی یار نزدیک امام رضا نقل است: حضرت رضا(ع) چون به قریه سناباد رسید به کوهی که مردم از سنگ آن برای تهیه غذای خود دیگ ها می ساختند تکیه داد و فرمود: «پروردگارا این کوه را برای مردم نافع قرار بده و برکت را در آن و ظرف هایی که از آن تهیه می کنند زیاد فرما.» سپس دستور داد، تا از آن کوه ظرف هایی برای حضرتش تهیه کردند حضرت رضا(ع) دستور می دادند در همان ظرف های سنگی برایشان غذا درست کنند از آن پس مردم به تشویق آن حضرت از همان کوه ظرف هایی تهیه کردند که برکت ویژه ای نصیب آن شده بود.

به نظر من منظور امام رضا(ع) هم سازندگانش و هم استفاده کندهگانش است به خصوص اینکه در حال حاضر ثابت شده در این سنگ آهن و منیزیم دارد و درست کردن غذا علاوبر لذیذ شدنش خاصیت داوری دارد.

 

صبح توس: در دنیا چقدر  با این هنر آشنا هستند؟

 

معمر: ایتالیا مهد سنگ تراشی؛ اما وقتی کارهای ما به آنجا می رود آنها با شگفتی و لذت به کارهای ما نگاه می کنند. ما در روسیه نمایشگاه زدیم و استقبال خوبی از سنگهای ما به عمل آمد و حتی رئیس جمهور روسیه با تعجب کارهای ما را نگاه می کرد و برایش جالب بود؛ چراکه تراش روی سنگ در حال حاضر با لیزر و دستگاهای پیشرفته دیگر است؛ اما قلم زنی ما روی سنگ دستی است همین موضوع هم باعث جلب توجه خارجی های می شود نکته اصلی این است که در هیچ جای دنیا سنگی به مرغوبی و کیفیت سنگ های مشهدی یافت نمی شود من به کشورهای زیادی سفر کردم.

صبح توس:  آیا فرآوری دیگر می شود از این سنگ ها انجام داد؟

 

معمر: بله؛ این هنر هم مثل سایر هنرهای دستی و سنتی که امروز در تهیه وسایل مورد نیاز و کاربردی همچون زیورآلات و تابلوهای تزئینی و غیره می توان بهره برد در حال حاضر من تسبیح رضوی را به ثبت رساندم.

 

صبح توس: این صنعت چه تاثیری در اشتغالزایی داشته دارد؟

 

معمر: من این کار را با زندانی ها شروع کردم و در حاضر بزرگترین کارگاه سنگ تراشی را دارم که 136 نفر در آن مشغول به کار هستند. در صنایع دستی 25 درصد متریال استفاده می شود و 75 درصد افزوده دارد؛ اما ما کاری کردیم که تا 95 درصد افزوده داشته باشیم.

 

خاک هایی که از سنگ تراشی اضافه می آید را با چند ماده شیمیایی مخلوط می کنیم و یک سنگ جدید تولید و از آن استفاده می کنیم. در حال حاضر هزار و 386 نفر در این صنعت مشغول بکار هستند این درحالی است که تنها یک معدن از 36 معدنی که داریم باز است هر چند که همان یک معدن نیز سنگهای مرغوبی ندارد. اگر تنها سه معدن از 36 معدن مشهد فعال شوند قول می دهم برای هزار نفر اشتغال ایجاد کنم. این مشکل باعث شده به سراغ  محمد مطیع، سرپرست صنایع دستی خراسان رضوی برویم تا ببینیم برای رفع این مشکل و احیاء این سوغات چه اقداماتی انجام داده اند.

 

صبح توس: با توجه به اقبال عموم از این هنرتهیه وسایل از سنگ«سرپانتین»، چرا بیشتر معادن این سنگ در مشهد تعطیل شده است؟

 

مطیع: این موضوع به ارتباط چندانی به ما ندارد؛ اما تا آنجا که من مطلع هستم این معدن ها مجوز ندارند و مسئله مهم تر اینکه در حریم شهر قرار گرفته اند و همین موضوع مانع فعالیت این معدن ها شده است.

 

صبح توس: برای احیاء بیشتر این هنر چه اقداماتی انجام داده اید؟

 

مطیع: هنر سنگ تراشی مثل سایر هنرهای دستی ما باید به روز رسانی شود، یعنی اینکه نوع استفاده از این هنر و بسته بندی و ارائه آن بسیار مهم است به عنوان مثال ما در روسیه یک نمایشگاه دائمی برپا کرده ایم. وقتی در فضای بین المللی ورود پیدا می کنید باید بین المللی هم فکر کنیم؛ باید برای بسته بندی و ارائه شکیل آن به مشتریان خارج کشور برنامه ریزی شود.

 

به عنوان مثال قبلا نمی توانستیم از نمد استفاده مناسبی داشته باشیم چون بوی نامطبوعی داشت؛ اما امروز با از بین بردن بوی بد آن توانسته ایم بازار خوبی برای خود پیدا کند در کل برای حضور در بازار جهانی نیاز به تفکر و طراحی بین المللی داریم.

 

رضا شجاعی، سرپرست امورمعادن سازمان صنعت معدن خراسان رضوی نیز در رابطه با علت تعطیلی این معادن به خبرنگار صبح توس توضیح داد: این معدن ها تعطیل نشده اند، بلکه به دلیل قرار گرفتن در حریم شهر و مسائل زیست محیطی فعالیتشان براساس استاندارهای این گونه معادن کاهش یافته است.

 

وی بیان کرد: در حال حاضر ما دو معدن فعال در مشهد داریم که این دو معدن به همان علتی که بیان کردم فعالیتشان کم شده است، البته در قدیم مردم از کوه های کوهسنگی سنگ برداشت می کردند که نمی توان به این نوع برداشت یک معدن گفت.

 

گزارش از نفیسه سلیمانیان

 

انتهای پیام/